راهرو ارتباطی تاریخی دارالنور به مسجد گوهرشاد، برای انجام مطالعات و بررسی‌های تاریخی و شناسایی آثار و تزئینات احتمالی موجود در لایه‌های زیرین در دست بررسی کارشناسان قرار گرفت؛ اقدامی که به همت سازمان عمران و نگهداری حرم مطهر رضوی و با هدف شناخت دقیق‌تر پیشینه این بخش از مجموعه تاریخی مسجد گوهرشاد انجام می‌شود.
مسجد گوهرشاد به‌عنوان یکی از بناهای شاخص تاریخی حرم مطهر رضوی، بخشی از هویت معماری و تاریخی مشهد را در خود جای داده و هر یک از فضاها، ورودی‌ها، راهروها، ایوان‌ها و تزئینات آن می‌تواند بخشی از روایت شکل‌گیری و توسعه این مجموعه را بازگو کند. از همین رو، شناخت لایه‌های تاریخی و معماری این بنا، پیش‌نیازی برای هرگونه ساماندهی و مداخله در فضای آن به شمار می‌رود.
این اقدام در راستای برنامه ساماندهی و انتظام بصری مسجد گوهرشاد و با توجه به تأکید تولیت آستان قدس رضوی بر توجه به پیشینه تاریخی این بنای ارزشمند انجام می‌شود؛ به‌گونه‌ای که قرار است برای ساماندهی نحوه استقرار عناصری مانند بلندگوها، تجهیزات روشنایی و کفش‌کن‌ها، از الگوهای تاریخی و معماری گذشته مسجد استفاده شود. در این رویکرد، هدف صرفاً تغییر چیدمان یا بهبود ظاهری فضا نیست، بلکه تلاش می‌شود عناصر مورد نیاز امروز، تا حد امکان با زبان معماری و هویت تاریخی مسجد گوهرشاد هماهنگ شوند. به همین دلیل، پیش از تصمیم‌گیری درباره نحوه ساماندهی برخی اجزای بصری، مطالعه فضاهای تاریخی مرتبط با مسجد و بررسی شواهد باقیمانده از معماری گذشته اهمیت پیدا می‌کند.

بررسی لایه‌های تاریخی راهرو دارالنور

مسجد گوهرشاد از بناهای ارزشمند مجموعه حرم مطهر رضوی است که معماری آن در طول سده‌های مختلف، بخشی از تاریخ و هویت این بارگاه را شکل داده است. این مسجد تاریخی با برخورداری از عناصر معماری و تزئینات شاخص، یکی از مهم‌ترین فضاهای معماری پیرامون حرم مطهر رضوی محسوب می‌شود و بخش‌هایی از ساختار آن همچنان نشانه‌هایی از دوره‌های مختلف تاریخی را در خود حفظ کرده است. در چنین بناهایی، هرگونه اقدام برای ساماندهی یا اصلاح فضای داخلی، نیازمند شناخت دقیق وضعیت موجود و توجه به شواهد تاریخی است. به همین دلیل، بررسی فضاهای ارتباطی و بخش‌هایی که ممکن است در دوره‌های مختلف دستخوش تغییر شده باشند، می‌تواند به شناخت بهتر الگوهای معماری گذشته و تصمیم‌گیری دقیق‌تر برای ساماندهی امروز کمک کند.
در همین راستا، کارشناسان سازمان عمران و نگهداری حرم مطهر رضوی، راهرو تاریخی دارالنور را به‌عنوان یکی از فضاهای مهم مرتبط با پیشینه مسجد گوهرشاد مورد بررسی قرار داده‌اند. این راهرو در بخش شمالی و در مجاورت مسجد گوهرشاد قرار دارد و در گذشته یکی از مسیرهای اصلی ورود به مسجد از سمت بازار تاریخی زنجیر بود؛ بازاری که در جریان طرح‌های توسعه حرم مطهر رضوی تخریب شده است. براساس بررسی‌ها، بخش شمال‌غربی مسجد و ورودی مرتبط با بازار زنجیر، دارای عناصر و تزئینات تاریخی از جمله مقرنس و تزئینات بدنه است. از این رو، در مرحله فعلی با انجام سونداژ و پایش جداره‌های راهرو، وضعیت لایه‌های زیرین و احتمال وجود آثار تاریخی بررسی می‌شود تا مستندات دقیق‌تری از پیشینه این بخش بدست آید.
سونداژ در این مرحله به کارشناسان کمک می‌کند بدون اتکا به حدس و گمان، وضعیت لایه‌های موجود در جداره‌ها را بررسی کرده و در صورت وجود آثار یا تزئینات قدیمی، اطلاعات دقیق‌تری درباره آن‌ها بدست آورند. این بررسی‌ها همچنین می‌تواند مشخص کند بخش‌هایی از تزئینات فعلی مربوط به چه دوره‌ای بوده و آیا در زیر لایه‌های موجود، نشانه‌هایی از ساختار یا تزئینات قدیمی‌تر باقی مانده است یا خیر.

انجام تعمیرات جزئی همزمان با مطالعات

بررسی بناهای تاریخی، به‌ویژه فضاهایی که همچنان مورد استفاده قرار می‌گیرند، نیازمند دقت و تخصص ویژه‌ای است؛ چراکه اقدام‌های کارشناسی باید ضمن حفظ شواهد تاریخی، کمترین آسیب را به اجزای موجود وارد کند. در مورد راهرو دارالنور نیز مطالعات و پایش‌ها در کنار رسیدگی به آسیب‌های جزئی موجود در فضا انجام می‌شود تا روند بررسی تاریخی، همزمان با حفاظت از وضعیت فعلی بنا پیش برود. در کنار مطالعات تاریخی، برخی تعمیرات نسبی و جزئی در این راهرو نیز پیش‌بینی شده است. از جمله، بخش‌هایی از مقرنس که دچار آسیب در لایه گچ شده‌اند، مورد رسیدگی و مرمت جزئی قرار خواهند گرفت.
این اقدام‌ها در چارچوب رسیدگی به وضعیت موجود فضا انجام می‌شود و قرار نیست بدون شناخت لایه‌های تاریخی، تغییری در ساختار یا تزئینات تاریخی آن ایجاد شود. از همین رو، پایش جداره‌ها و انجام بررسی‌های کارشناسی، در کنار اقدام‌های حفاظتی جزئی، بخشی از یک فرایند مرحله‌ای برای شناخت، مستندسازی و سپس تصمیم‌گیری درباره ساماندهی این بخش از مسجد گوهرشاد است. در این بررسی‌ها علاوه بر انجام مطالعه یک فضای تاریخی؛ قرار است نتایج آن در ساماندهی و ارتقای کیفیت بصری فضای داخلی مسجد گوهرشاد نیز مورد استفاده قرار گیرد تا در صورت شناسایی الگوها یا تزئینات تاریخی قابل استناد، از آن‌ها برای ایجاد هماهنگی بیشتر در عناصر و جداره‌های مسجد بهره گرفته شود.
در واقع، شناخت الگوهای تاریخی می‌تواند زمینه‌ای برای پیوند میان نیازهای امروز و هویت معماری گذشته مسجد فراهم کند؛ به‌گونه‌ای که تجهیزات و عناصر ضروری فضای مسجد، در کنار حفظ کارکرد خود، با ساختار بصری و معماری این بنای تاریخی نیز تناسب بیشتری داشته باشند. بر اساس برنامه اعلام‌شده، عملیات پایش و مطالعات تاریخی راهرو دارالنور حدود سه هفته ادامه خواهد داشت و این مسیر در این مدت برای بررسی‌های کارشناسی داربست‌بندی شده است.